Van vanzelfsprekend naar kwetsbaar: de toekomst van drinkwater in Nederland

In dit artikel zetten we uiteen wat er speelt bij de Nederlandse drinkwatervoorziening, wat dat vraagt van de sector en waarom de bestuurlijke inrichting daarin bepalender is dan vaak wordt gedacht.

Hoe is de Nederlandse drinkwatervoorziening georganiseerd?

Volgens Vewin telt Nederland telt op dit moment tien drinkwaterbedrijven die samen verantwoordelijk zijn voor de levering van drinkwater aan ruim 18 miljoen mensen: Vitens, Evides, PWN, Waternet Amsterdam, Dunea, Brabant Water, WML, Oasen, Waterbedrijf Groningen en WMD. Ze winnen water op 227 locaties vanuit grond- en/of oppervlaktewater, waarbij het meeste ruw water vanuit grondwaterbronnen wordt gewonnen. Vitens is de grootste speler: goed voor 362 miljoen m³ per jaar en een verzorgingsgebied van bijna 6 miljoen inwoners.

Deze drinkwaterbedrijven opereren in een governance-web van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), provincies, gemeenten, waterschappen en aandeelhouders. Op Europees niveau sturen de Kaderrichtlijn Water en de Drinkwaterrichtlijn mee. Kortom: veel partijen en veel belangen. (De bestuurlijke inrichting is er echter niet voldoende op toegerust om de huidige opgaven het hoofd te bieden. Daarover later meer.)

De Drinkwaterwet legt de bedrijven een leveringsplicht op; deze geldt echter alleen richting burgers en niet richting bedrijven. Dit onderscheid is relevant, zeker nu de vraag vanuit industrie en landbouw toeneemt en beschikbare bronnen onder druk staan.

Wat bedreigt de leveringszekerheid?

De uitdagingen zijn niet nieuw, maar de urgentie is dat wel. De vier grootste bedreigingen voor de leveringszekerheid zijn als volgt:

• Verontreiniging van bronnen. Grond- en oppervlaktewater raken vervuild door een groeiende lijst aan stoffen, waaronder PFAS, nitraat, bestrijdingsmiddelen, medicijnresten, nylonverbindingen en zoetstoffen. De ILT constateerde in haar rapportage over 2024 dat de drinkwaterkwaliteit nog hoog is (99,84% van de metingen voldeed aan de normen), maar tegelijk dat de druk op bronnen en infrastructuur toeneemt.
• Klimaatverandering. De KNMI’23-klimaatscenario’s voor 2100 laten weinig aan de verbeelding over. Alle vier de scenario’s – lage CO₂-uitstoot, hoge CO₂-uitstoot, verdroging en vernatting – leiden tot veranderingen die de beschikbaarheid en kwaliteit van drinkwaterbronnen raken. Zo zal de beschikbaarheid van water in droge(re) perioden door de toenemende maatschappelijke vraag vanuit burgers en bedrijven onder druk komen te staan.
• Stijgende vraag. De bevolking groeit, de industrie vraagt meer water en de zomers worden gemiddeld genomen droger. Vewin voorspelt dat het drinkwaterverbruik in Nederland tot 2040 met ongeveer 30% stijgt ten opzichte van het huidige verbruik, terwijl de beschikbaarheid van schone bronnen afneemt.
• Ruimtedruk op grondwaterbeschermingsgebieden. De gebieden rondom drinkwaterwinningen vanuit grondwater zijn wettelijk beschermd, maar die bescherming staat onder toenemende druk vanuit andere ruimtelijk grondgebruik; boven- en ondergronds. Zo zorgt de energietransitie voor meer drukte in de ondergrond: warmtenetten, elektriciteitsnetten en aardwarmtewinning “concurreren” feitelijk om dezelfde ruimte als drinkwaterleidingen en winputten. Bovengronds vragen woningbouw, bedrijvigheid en infrastructuur in of nabij deze gebieden steeds meer ruimte, waardoor goede bescherming tegen bijvoorbeeld vervuiling steeds belangrijker wordt.
• Oude infrastructuur. De drinkwaterbedrijven hebben een transportinfrastructuur (pompen, leidingen) die inmiddels tegen het einde van haar technische levensduur aanloopt. De bedrijven zullen dus de komende tijd veel moeten vervangen.
• Financiering onder druk. Alle voorgenoemde zaken vergen investeringen in nieuwe winningen, transport en zuivering, die in de miljarden worden geraamd. Om deze investeringen ook mogelijk te maken heeft het ministerie van I&W in november 2024 het percentage verhoogd waarmee drinkwaterwaterbedrijven uit eigen vermogen kunnen investeren voor duurzame verandering; de zogenaamde WACC. Dit geeft meer investeringsruimte, maar de opgave blijft groot. De Algemene Rekenkamer concludeerde in 2025 dat gebrek aan financieringsruimte een reëel risico vormt voor de leveringszekerheid op de lange termijn.

Wat staat er op de agenda?

Nationaal en regionaal zijn de afgelopen jaren concrete stappen gezet om de drinkwatervoorziening toekomstbestendiger te maken. Een greep uit wat er loopt:

• Actieprogramma Beschikbaarheid Drinkwaterbronnen 2023–2030. Dit gezamenlijke voorstel van het Interprovinciaal Overleg (IPO), Vewin en het ministerie van IenW zet in op het veiligstellen van nieuwe en bestaande bronnen, bijvoorbeeld nieuwe winningen in het Gooimeer en Eemmeer tot het versterken van aanvoerroutes richting Amsterdam.
• Beleidsnota Drinkwater 2021–2026. Deze beleidsnota geeft richting aan de samenwerking tussen het ministerie van IenW, de ILT, de provincies en de drinkwaterbedrijven. Thema’s als doelmatigheid, transparantie en prestaties staan hierin centraal. En, minstens zo belangrijk, de vraag hoe je de governance van de drinkwatersector concreet inricht om die doelen te halen.
• Nieuwe productielocaties. Zo werkt Vitens aan nieuwe productiefaciliteiten om aan de groeiende vraag te kunnen voldoen. Delteau levert hierin een bijdrage via omgevingsmanagement: van participatie en ruimtelijke inpassing tot vergunningverlening.

Wat zegt recent onderzoek?

Recent wetenschappelijk onderzoek legt de vinger op een zere plek, die té vaak buiten beeld blijft: het governance-vraagstuk. De kernboodschap: technische oplossingen alleen zijn niet genoeg. Het is de bestuurlijke inrichting die bepaalt of de sector in staat is op de stapeling van uitdagingen in te spelen.

De belangrijkste bevindingen en aanbevelingen:

• De huidige governance is onvoldoende effectief, mede door gebrek aan leiderschap en trage besluitvorming.
• Er ontbreekt een gedeelde langetermijnvisie die de onderlinge samenwerking stuurt.
• De rolverdeling tussen ministerie van IenW, ILT, provincies en drinkwaterbedrijven is niet altijd even duidelijk, wat samenwerking bemoeilijkt.
• De sector is onvoldoende toegerust om in te spelen op de stapeling van opgaven.
• Transparantere regulering is nodig, ofwel betere informatieverstrekking door drinkwaterbedrijven over kosten, prestaties en investeringen.
• Er is een duidelijkere rolopvatting voor het ministerie van IenW nodig als regisseur van het stelsel, met ILT als handhaver.
• Een betere financieringsstructuur die toekomstbestendig investeren mogelijk maakt, los van de beperkingen van het huidige WACC-model.
• Versterking van de samenwerkingsstructuur tussen drinkwaterbedrijven onderling, alsook met waterschappen, provincies en gemeenten.

Kortom: verandering in de governance van de drinkwatersector is hard nodig voor een toekomstbestendige waterlevering.

Onze bijdrage aan deze opgave

De opgaven en uitdagingen voor de drinkwatervoorziening zijn groot, maar niet onoverkomelijk, mits de juiste partijen op het juiste moment aan tafel zitten. Delteau verbindt stakeholders en hun belangen, begeleidt vergunningtrajecten en organiseert participatieprocessen rondom (drink)watervraagstukken. Wij zorgen dat ruimtelijke, ecologische én bestuurlijke belangen samenkomen in plaats van botsen.

De inzichten in dit artikel zijn eerder gedeeld binnen het Delteau-team en de To Interface groep. Door die kennis ook met de buitenwereld te delen, hopen we bij te dragen aan een sector die de gezamenlijke opgave scherper in beeld heeft.